બાજરો કોણે ન ખવાય? આ 5 લોકો માટે ઝેર સમાન બની શકે છે બાજરી - Health Alert

 શું તમે પણ રોજ બાજરો ખાવ છો? સાવધાન! થાયરોઇડ, કિડની સ્ટોન અને એસિડિટીના દર્દીઓ માટે બાજરો ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે. જાણો વિગતવાર રિપોર્ટ અને બચવાના ઉપાયો.

સાવધાન: શિયાળો આવતાની સાથે જ ગુજરાતીઓના ઘરમાં બાજરીના રોટલા અને રીંગણના ઓળાની મહેફિલ જામી જાય છે. તેને 'સુપરફૂડ' માનવામાં આવે છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ જ અમૃત સમાન અનાજ અમુક લોકોના શરીરમાં 'ધીમા ઝેર' જેવું કામ કરી શકે છે? કદાચ તમે જે સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ - જેવી કે સતત થાક, વધતું વજન કે પાચનની તકલીફ - થી પરેશાન થઈ રહ્યા છો, તેનું મૂળ કારણ તમારી રોજિંદી આદતમાં જ છુપાયેલું હોય. આ વાંચ્યા વગર જો તમે આગામી રોટલો ખાધો, તો કદાચ તમારે દવાખાનાના ધક્કા ખાવા પડી શકે છે. જાણો ક્યાંક તમે તો આ લિસ્ટમાં નથી ને?

આજકાલ 'મિલેટ્સ' (Millets) એટલે કે જાડા ધાન્યનો ક્રેઝ વધ્યો છે. વડાપ્રધાનથી લઈને ડાયેટિશિયન સુધી સૌ કોઈ બાજરો ખાવાની સલાહ આપે છે. બાજરો મેગ્નેશિયમ, પ્રોટીન અને ફાઈબરનો ભંડાર છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી. પરંતુ આયુર્વેદ અને આધુનિક વિજ્ઞાન સ્પષ્ટ કહે છે કે "દરેક વસ્તુ દરેક શરીર માટે નથી હોતી."

જેમ દૂધ અમૃત છે પણ લેક્ટોઝ ઇન્ટોલરન્સ વાળા માટે ઝેર છે, તેમ બાજરો પણ અમુક શારીરિક પરિસ્થિતિઓમાં નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. ચાલો, વિજ્ઞાન અને આયુર્વેદના દ્રષ્ટિકોણથી સમજીએ કે બાજરો કોણે ન ખાવો જોઈએ.

1. થાયરોઇડના દર્દીઓ માટે રેડ એલર્ટ (Thyroid Patients)

જો તમને હાઈપોથાયરોડિઝમ (Hypothyroidism) ની સમસ્યા છે, તો બાજરો તમારા માટે મુસીબત બની શકે છે. બાજરામાં, અને ખાસ કરીને કાચા કે યોગ્ય રીતે પકવ્યા વગરના બાજરામાં 'Goitrogens' (ગોઈટ્રોજેન્સ) નામનું તત્વ હોય છે.

• નુકસાન શું કરે? ગોઈટ્રોજેન્સ શરીરને આયોડિનનું શોષણ કરતા અટકાવે છે. થાયરોઇડ ગ્રંથિને કાર્ય કરવા માટે આયોડિનની જરૂર હોય છે. જ્યારે આયોડિન મળતું નથી, ત્યારે થાયરોઇડ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે (Goiter) અથવા તેનું કાર્ય ધીમું પડી જાય છે.
• નિષ્ણાતની સલાહ: જો તમને થાયરોઇડ છે, તો બાજરો સાવ બંધ ન કરો તો પણ, તેને ઓછો ખાવો જોઈએ અને હંમેશા સારી રીતે પકવીને (Cooked well) ખાવો જોઈએ, કારણ કે ગરમીથી ગોઈટ્રોજેન્સની અસર ઓછી થાય છે.

2. કિડની સ્ટોન અને યુરિક એસિડની સમસ્યા (Kidney Stone & Uric Acid)

[Image of kidney stone pain areas]

શું તમને વારંવાર પથરી (Kidney Stone) થાય છે? અથવા તમારા શરીરમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધારે છે? તો બાજરીના રોટલાથી થોડું અંતર રાખવું હિતાવહ છે.

• વૈજ્ઞાનિક કારણ: બાજરામાં ઓક્સાલેટ (Oxalates) અને પ્યુરિન (Purine) ની માત્રા અન્ય અનાજની સરખામણીએ વધુ હોઈ શકે છે. વધારે પડતા ઓક્સાલેટ કિડનીમાં જમા થઈને કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ સ્ટોન બનાવે છે.
• જોખમ: જે લોકોની કિડની નબળી છે અથવા ડાયાલિસિસ પર છે, તેમના માટે બાજરામાં રહેલું ઉચ્ચ પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસ પણ નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.

3. એસિડિટી અને પાચનની ગરબડ (Chronic Acidity & Digestion)

આયુર્વેદ મુજબ, દરેક અનાજની એક તાસીર હોય છે. બાજરો સ્વભાવે 'ઉષ્ણ' (ગરમ) અને પચવામાં 'ગુરુ' (ભારે) હોય છે.

• પિત્ત પ્રકૃતિ: જે લોકોની પ્રકૃતિ પિત્ત (Pitta Body Type) વાળી હોય, એટલે કે જેમને શરીરમાં ગરમી જલ્દી વધી જતી હોય, એસિડિટી રહેતી હોય, કે છાતીમાં બળતરા થતી હોય, તેમણે ઉનાળામાં બાજરો બિલકુલ ન ખાવો જોઈએ.
• બિમાર આંતરડા: જેમને ક્રોનિક કબજિયાત અથવા આંતરડામાં સોજો (IBS) હોય, તેમના માટે બાજરાનું વધુ પડતું ફાઈબર પચાવવું મુશ્કેલ બની શકે છે, જેનાથી પેટ ફૂલવું (Bloating) અને ગેસની સમસ્યા થઈ શકે છે.

4. ઉનાળાની ઋતુમાં સાવધાની (Seasonal Restrictions)

ગુજરાતી કહેવત છે કે "શિયાળામાં બાજરો અને ઉનાળામાં જુવાર". આ કહેવત પાછળ મોટું વિજ્ઞાન છે. બાજરાની તાસીર ગરમ હોવાથી તે શરીરનું તાપમાન વધારે છે.

• ભલે તમને કોઈ બીમારી ન હોય, પણ જો તમે મે-જૂનની કાળઝાળ ગરમીમાં રોજ બાજરો ખાશો, તો તમને નાકોરી ફૂટવી (Nosebleed), ચક્કર આવવા, અથવા ડિહાઈડ્રેશન જેવી સમસ્યા થઈ શકે છે. ગરમીમાં ઠંડા અનાજ જેવા કે જવ, ઘઉં અને જુવાર પર સ્વિચ કરવું જોઈએ.

5. પ્રેગ્નન્સી અને વજન વધારવા માંગતા લોકો

આ મુદ્દો થોડો વિવાદાસ્પદ છે પણ સમજવો જરૂરી છે.

• વજન વધારવા: બાજરો વજન ઘટાડવા માટે ઉત્તમ છે કારણ કે તે ખાધા પછી લાંબો સમય ભૂખ નથી લાગતી. પરંતુ જે લોકો અંડરવેઈટ છે અને વજન વધારવા મથી રહ્યા છે, તેમના માટે બાજરો વિલન બની શકે છે કારણ કે તે કેલરી ઇન્ટેક ઘટાડી દે છે.
• પ્રેગ્નન્સી: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન મર્યાદિત માત્રામાં બાજરો સારો છે (આયર્ન માટે), પણ તેની અતિશય ગરમ તાસીરને કારણે અમુક વૈદ્યો ગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના મહિનાઓમાં તેને ટાળવાની સલાહ આપે છે.

તો શું બાજરો ખાવાનું બંધ કરી દેવું? (The Balanced Approach)

ના, બિલકુલ નહીં! બાજરો ખરાબ નથી, પણ તેને ખાવાની રીત અને સમય ખોટા હોઈ શકે છે. જો તમે ઉપર જણાવેલી કેટેગરીમાં આવો છો, તો અહીં કેટલાક ઉપાયો છે:

1. આથો લાવીને ખાઓ: બાજરાના લોટને દહીં કે છાશમાં પલાળીને આથો (Fermentation) લાવીને ખાવાથી તેમાં રહેલા 'એન્ટી-ન્યૂટ્રિઅન્ટ્સ' નાશ પામે છે. દક્ષિણ ભારતમાં ખવાતું 'કમ્બુ કૂઝ' (બાજરાની રાબ) આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
2. ઘી અને ગોળ સાથે: બાજરાના રોટલા સાથે પુષ્કળ ઘી અને ગોળ ખાવાની પરંપરા છે. ઘી તેની રુક્ષતા (Dryness) ઓછી કરે છે અને પચવામાં સરળ બનાવે છે.
3. મિક્સ લોટ: માત્ર બાજરાને બદલે તેને મગની દાળના લોટ અથવા ઘઉંના લોટ સાથે મિક્સ કરીને વાપરો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ Section)

પ્રશ્ન: શું ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે બાજરો સારો છે?

જવાબ: હા, ડાયાબિટીસમાં બાજરો ખૂબ ફાયદાકારક છે. તેનો ગ્લાયકેમિક ઇન્ડેક્સ (GI) ઓછો છે, જે સુગર લેવલને અચાનક વધવા દેતો નથી. પરંતુ માત્રાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

પ્રશ્ન: શું બાજરો ખાવાથી વજન વધે છે?

જવાબ: ના, ઉલટું બાજરો વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. તેમાં ફાઈબર વધુ હોવાથી પેટ ભરેલું રહે છે અને મેટાબોલિઝમ સુધરે છે.

પ્રશ્ન: રાત્રે બાજરો ખાવો જોઈએ કે નહીં?

જવાબ: જો તમારી પાચન શક્તિ નબળી હોય, તો રાત્રે બાજરો ટાળવો જોઈએ કારણ કે તે પચવામાં ભારે છે. બપોરના ભોજનમાં લેવો શ્રેષ્ઠ છે.

પ્રશ્ન: બાળકોને કઈ ઉંમરથી બાજરો આપી શકાય?

જવાબ: 8-10 મહિના પછી બાળકને રાબ સ્વરૂપે બાજરો આપી શકાય, પણ શરૂઆતમાં ખૂબ ઓછી માત્રામાં આપવો અને પચવાની ક્ષમતા ચકાસવી.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

બાજરો એક શક્તિશાળી અનાજ છે, પણ આયુર્વેદ કહે છે કે "યુક્તિપૂર્વક કરેલો ઉપયોગ જ અમૃત છે." જો તમને થાયરોઇડ, પથરી કે ગંભીર એસિડિટી છે, તો તમારા ડોક્ટર કે ડાયેટિશિયનની સલાહ લીધા પછી જ બાજરાનો ડાયેટમાં સમાવેશ કરો. સ્વાસ્થ્ય માટે જાગૃત બનો અને આ માહિતી તમારા સ્નેહીજનો સાથે શેર કરો જેથી તેઓ પણ અજાણતા થતા નુકસાનથી બચી શકે.

(ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે. કોઈપણ ડાયેટમાં ફેરફાર કરતા પહેલા નિષ્ણાતની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.)

Gujju Samachar

Daily Breaking News

Note :

અમારા દ્વારા પુરી પાડવામાં આવતી માહિતી એ માત્ર અમારા નિઃસ્વાર્થ પણાના હેતુના આશયથી ઈન્ટરનેટ અને અન્ય માધ્યમ થકી માહિતી મેળવીને ફક્ત ને ફક્ત શૈક્ષણિક અર્થે લોકો સુધી પહોંચાડવાનો છે. માટે કોઈ પણ વસ્તુનું સેવન તથા કોઈપણ જાતની આયુર્વેદિક ઔષધી કે ઘરગથ્થુ પ્રયોગ કરતા પહેલા તમારા અનુભવી વૈદ્ય, ફેમિલી ડોક્ટર કે જે તે વિષયના નિષ્ણાંત ની સલાહ અવશ્ય લો.